معماهای شطرنج شرلوک هولمز

توضیحات

مقدمه مترجم:

پروفسور ریموند اسمولیان(2017-1919)، منطق‌دان، فیلسوف، نوازنده پیانو، شعبده باز و استاد برجسته‌ی ریاضیات، از چهره‌های کم‌نظیر در پیوند زدن اندیشه‌ی منطقی با هنرِ طرح معماست. او علاوه بر آثار متعدد در ریاضیات، منطق و فلسفه، چندین کتاب در زمینه‌ی معماهای منطقی و دو کتاب در مورد مسائل شطرنجی تألیف کرده است؛ آثاری که برای خوانندگان جدیِ منطق و علاقه‌مندان شطرنج، نام او را به امضایی آشنا تبدیل کرده‌اند. کتاب حاضر، که در اصل با عنوان انگلیسی The Chess Mysteries of Sherlock Holmes منتشر شده، یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های این تلفیق خلاقانه است و سال‌هاست در میان شطرنج‌بازان و دوست‌داران ادبیات معمایی جایگاهی ویژه دارد.

حدود پانزده سال پیش، هنگامی که برای نخستین بار با نسخه‌ی اصلی این کتاب روبه‌رو شدم، برایم شگفت‌انگیز بود که می‌توان به شطرنج از چنین زاویه‌ای نگریست. در حوزه‌ی تحلیل گذشته‌نگر در شطرنج، پیش و پس از اسمولیان نیز نویسندگانی بوده‌اند که کتاب‌ها و مسائلی عرضه کرده‌اند، اما هیچ‌یک به اندازه‌ی او در این زمینه شهرت نیافته و تا این حد خلاق و اثرگذار کار نکرده‌اند.

این اثر در زمان انتشار نخستین خود، نگاه بسیاری از شطرنج‌بازان و معماپردازان را به امکان‌های تازه در طرح «مسئله‌ی شطرنج» دگرگون کرد. اسمولیان با وام گرفتن شخصیت‌های آشنا و محبوب دنیای شرلوک هولمز، نوعی داستان‌پردازی معمایی می‌آفریند که در آن، صفحه‌ی شطرنج به صحنه‌ی وقوع جرم و مهره‌ها به ردپاهای ظریف و پنهان بدل می‌شوند. خواننده در کنار کارآگاه و دکتر واتسون، با تکیه بر استدلال منطقی و «تحلیل گذشته‌نگر» می‌کوشد گذشته‌ی پنهانِ یک وضعیت شطرنجی را بازسازی کند؛ تجربه‌ای که هم برای شطرنج‌باز و هم برای علاقه‌مند ادبیات پلیسی، در عین سرگرم‌کننده بودن، چالش‌برانگیز و آموزنده است.

آنچه اکنون در دست دارید، نخستین ترجمه‌ی کامل این کتاب به زبان فارسی است. پیش‌تر، تنها بخش‌هایی از مسائل آغازین کتاب، آن هم به‌صورت پراکنده و در قالب مقالات، در نشریات و رسانه‌های مختلف معرفی شده بود؛ اما متن کامل کتاب هرگز به‌شکل منسجم و در قالب کتابی مستقل در اختیار خواننده‌ی فارسی‌زبان قرار نگرفته بود. این ترجمه تلاشی است برای پر کردن همین خلأ و فراهم کردن فرصتی تا مخاطب فارسی‌زبان، با تمامی فصل‌ها و روند تدریجی پیچیده‌تر شدن معماها همراه شود و سِیر اندیشه‌ی نویسنده را به‌طور کامل دنبال کند.

در فرایند ترجمه، کوشش شده است ضمن وفاداری به متن اصلی، لحن زنده و شوخ‌طبع اسمولیان و حال‌وهوای کلاسیک داستان‌های شرلوک هولمز تا حد امکان حفظ شود. متن انگلیسی سرشار از اشاره‌های ظریف ادبی و اصطلاحات فنیِ شطرنجی است؛ بنابراین در جاهایی که واژه‌گزینیِ دقیق خطر سنگین شدن متن را در پی داشت، ترجیح داده شد معادل‌های روان‌تر اما از نظر مفهومی درست به کار رود و توضیح‌های ضروری در قالب پانوشت یا توضیح درون‌متنی اضافه شود. در طول ترجمه، همچنین سعی شده از واژگان و اصطلاحات رایج در شطرنجِ فارسی استفاده شود تا فهم مطالب برای خواننده آسان‌تر باشد. در مواردی که معادل فارسیِ جاافتاده‌ای وجود نداشت، از واژه‌های رایج بین‌المللی بهره گرفته شده است. پاراگراف‌بندی متن نیز تا حد ممکن شبیه کتاب اصلی حفظ شده تا کسانی که با نسخه‌ی انگلیسی آشنا هستند، راحت‌تر بتوانند بخش‌های مورد نظر خود را بیابند.

بخش مهم دیگری از کار، بازسازی و تنظیم نمودارها و دیاگرام‌های شطرنجی کتاب بود. بسیاری از این نمودارها در نسخه‌های در دسترس، کیفیت مناسبی نداشتند و برای چاپِ خوانا و دقیق، نیاز به بازطراحی کامل داشتند. برای این منظور، وضعیت‌ها ابتدا با نرم‌افزارهای شطرنج بازسازی و سپس با نرم‌افزارهای ویرایش تصویر با کیفیت بالا طراحی شدند؛ فرایندی که در برخی موارد نیازمند ساعت‌ها کار دقیق و تطبیق خانه‌به‌خانه با متن اصلی بود تا کوچک‌ترین جابه‌جایی مهره‌ها یا خطا در چیدمان، به ماهیت معما آسیب نرساند.

با وجود تلاش بسیار برای ارائه‌ی ترجمه‌ای دقیق، روان و کم‌غلط، به‌هرحال هیچ کاری بی‌نقص نیست. از این رو، هرگونه پیشنهاد، انتقاد، نکته‌ی تصحیحی یا نظرِ سازنده را از طریق راه‌های ارتباطیِ ذکرشده با آغوش باز می‌پذیرم. بازخورد شما می‌تواند به بهبود چاپ‌های بعدی کمک کند.

امید است این ترجمه بتواند گوشه‌ای از نبوغ پروفسور اسمولیان را به زبان فارسی منتقل کند و برای شطرنج‌بازان، دوست‌داران منطق و علاقه‌مندان جهان شرلوک هولمز، هم‌زمان منبعی برای لذت، تفکر و تمرین باشد.

در پایان، جا دارد از استاد بین‌المللی و مربی ارشد فیده، جناب سید حامد موسویان، که با وجود اقامت در خارج از کشور زحمت نگارش پیشگفتار ارزشمند این کتاب را پذیرفتند، و نیز از جناب مالکی برای تلاش‌ها و زحمات فراوان در نشر و چاپ شایسته‌ی این اثر، صمیمانه سپاس‌گزاری کنم.